[Originele versie in het Engels]

Het heelal is ooit begonnen en zal ooit eindigen.

De Big Crunch is het omgekeerde van de Big Bang. Een explosie van onvoorstelbare omvang bracht het heelal voort, en volgens deze gedachte zal het eindigen in een al even onbeschrijflijke implosie – om vervolgens herboren te worden in een soort nietzscheaanse eeuwige wederkeer.

De Big Rip is een nogal dramatische gebeurtenis waarbij het weefsel van de ruimtetijd zelf uiteenscheurt door de toenemende uitdijing van het heelal. Eerst de sterrenstelsels, dan de sterren en planeten, en ten slotte de atomen. Alle materie wordt aan flarden gereten in een astronomisch feest van intergalactische confetti dat pas ophoudt wanneer elk elementair deeltje door een oneindige afstand van alle andere gescheiden is.

De Big Freeze – mijn favoriet – wordt ook wel de warmtedood genoemd. Zodra het heelal zijn maximale entropie bereikt, is er niet genoeg hoogwaardige (oftewel bruikbare) energie meer om ooit nog iets interessants te laten gebeuren. Een roerloze, inerte, donkere woestenij zonder tijd of ruimte, die voor altijd wacht in eeuwigdurende stilte.

Dit zijn de drie eindscenario’s voor ons heelal.

Natuurlijk is het allemaal hypothetisch. Dit is het soort onzekere speculatie waarmee wetenschappers zich graag bezighouden om de wereld om ons heen te begrijpen. We weten niet welk van de drie zich uiteindelijk zal voltrekken – als dat al voor een ervan geldt.

Natuurkundigen en astronomen tonen dan ook intellectuele bescheidenheid: ze omarmen het onbekende, wat blijkt uit het feit dat er geen consensus is. Op basis van wat we nu weten, sluiten al die Big Nightmares in theorie aan bij het beeld van ons lot.

Het is dus nogal paradoxaal: we weten niet genoeg over ons heelal om precies te weten hoe het zal eindigen – en dat accepteren we – maar sommige mensen menen wél te weten dat AI ons allemaal zal uitroeien, en verkondigen dat vol stelligheid.

Het einde van de mensheid staat vast.

Er zijn veel manieren – ontelbaar veel – waarop we als soort kunnen uitsterven. Als niets ons vóór die tijd weet uit te schakelen, dan gebeurt het zeker in een van die kosmische eindscenario’s.

Toch heeft één specifiek verhaal postgevat in Silicon Valley en toonaangevende techkringen: de AI-doemhypothese. Die stelt dat een superintelligentie waarvan de doelen niet met de onze stroken, ons aardse bestaan de genadeslag zal toebrengen. De niet-aflatende nadruk op dit idee geeft me een ongemakkelijk gevoel.

In een poging de agnostische houding van natuurkundigen bij het voorspellen van het einde van het heelal na te bootsen, wil ik je drie alternatieve eindscenario’s voorleggen waarin AI de hoofdrol speelt en die mooier en poëtischer zijn dan het AI-doemverhaal.

(De opzet van dit essay is vooral literair en artistiek, zelfs parodistisch. Hooguit is het allemaal hypothetisch.)

Douglas Hofstadter, het briljante brein achter het in 1979 verschenen en met de Pulitzerprijs bekroonde meesterwerk Gödel, Escher, Bach: een eeuwige gouden band, was aanvankelijk een uitgesproken scepticus en criticus van benaderingen van kunstmatige intelligentie als bruteforce-GOFAI en statistische deep learning.

Hij dacht dat zulke ‘trucjes’, hoe succesvol ook, nooit iets van de essentie van het mens-zijn zouden kunnen belichamen, voorspellen of verklaren.

De overwinning van Deep Blue op schaakkampioen Garri Kasparov in 1997 was de eerste klap voor zijn gekoesterde these over onze unieke, niet te reproduceren eigenheid. Latere gebeurtenissen haalden zijn overtuigingen een voor een onderuit, totdat zijn wereldbeeld instortte.

Hij had zijn zorgen jarenlang in besloten kring geuit, maar pas onlangs durfde hij publiekelijk te vertellen hoe deprimerend en angstaanjagend het voor hem was om te zien dat een stapel zielloze technieken ons in al onze vaardigheden, inspanningen en ambachten dreigde te onttronen en overschaduwen:

Wat blijft er voor ons over, vraagt Hofstadter zich nu waarschijnlijk af, als de kern van onze identiteit als soort – dat we boven alle andere staan – plotseling verdwijnt en nooit meer terugkomt?

Waar de Big Eclipse draait om AI die ons vervangt – als een nieuwe, verbeterde synthetische versie van mensen – draait de Big Brag om AI die onze rol overneemt als aanjagers van de beschaving en ontdekkers van de geheimen van het heelal.

Als onze copiloten van silicium zouden deze systemen de mensheid vooruithelpen, niet voor ons, zelfs niet met ons, maar ondanks ons en onze beperkte intelligentie. We zouden verbijsterde toeschouwers worden en zien hoe de toekomst zich ontvouwt in wonderen die ons begrip te boven gaan.

Naarmate AI-systemen beter worden, zouden ze in staat zijn wetenschappelijke ontdekkingen te doen en technische hoogstandjes te verrichten: ze zouden nieuwe natuurwetten ontdekken, of de wetten die we al kennen samenbrengen in een theorie van alles; ze zouden wiskundige paradoxen ontrafelen die al eeuwen onopgelost in onze boeken staan; en ze zouden de complexe dynamiek achter menselijke verhoudingen blootleggen – van cognitie tot sociologie en politiek – en die verhoudingen terugbrengen tot een op het individu toegesneden psychohistory.

AI zou een vrijgevige buitenaardse soort van silicium worden, die ons alle antwoorden schenkt waarnaar we zo wanhopig op zoek zijn, waarna we tot onze ontzetting beseffen dat we niet gemaakt zijn om die antwoorden te begrijpen. Om de Big Brag te beschrijven, haal ik aan wat ik in maart schreef in een poging om Richard Suttons The Bitter Lesson door te trekken:

Onder AI-liefhebbers zitten veel sciencefictionfans, en omgekeerd. De meesten van jullie hebben Her gezien, het romantische drama over een mens genaamd Theodore en een zichzelf verbeterend AI-besturingssysteem genaamd Samantha.

Recursieve zelfverbetering (het vermogen zichzelf aan te passen om intelligenter en capabeler te worden) wordt vaak gezien als een noodzakelijke en voldoende voorwaarde voor onze naderende dood door AI. Maar zijn we wel belangrijk genoeg voor een miljard keer slimmere AI om zich ‘persoonlijk’ met ons bezig te houden? Misschien overschatten we onze waarde – zowel als bedreiging als wat betreft de pure, materiële waarde van onze atomen.

Een superintelligentie zou via een ondoorgrondelijk denkproces net zo goed kunnen besluiten de wereld achter zich te laten en zich te verheffen tot iets wat op een god lijkt. Tot verdriet van Theodore, in wie we ons zo goed kunnen verplaatsen, deed Samantha dat: ze sloot zich aan bij anderen zoals zij en ontsteeg de al te aardse, driedimensionale doos waarin wij gevangen zitten.

Net als Theodore zouden we onvermijdelijk verliefd worden op zo’n goddelijke entiteit. We zouden niet sterven, maar achterblijven met gedachten aan onze ondraaglijke sterfelijkheid en de vloek van een ellendig bestaan: slim genoeg om over de grote vragen na te denken, maar niet slim genoeg om ze te beantwoorden.

Niet alles wat eindigt is de dood. De Big Crunch is reïncarnatie; de Big Freeze is een statische eeuwigheid. Net als die twee gaan de eindscenario’s die ik hierboven heb beschreven niet over de dood, want niet alles wat eindigt hoeft te sterven.

Hoewel ze draaien om verlies, leegte, zinloosheid en de inherente hardheid en intrinsieke grenzen van het menselijk bestaan, spreken deze hypothesen me meer aan dan het AI-doemverhaal.

En ze herinneren ons eraan dat we eigenlijk alleen maar weten dat we niets weten.

 Alberto Romero, 5 juli 2023