AI maakt een handvol bedrijven razendsnel rijk. Maar zie jij daar ooit iets van terug? In de Verenigde Staten ligt nu een eerste concreet idee op tafel om gewone burgers te laten meedelen in de AI-winst, en dat raakt aan een vraag die bijna iedereen bezighoudt: als AI straks een groot deel van ons werk zou overnemen, wie plukt daar dan de vruchten van?

Volgens de Financial Times bespreekt OpenAI (de maker van ChatGPT) met de regering-Trump een plan om de Amerikaanse overheid een belang van 5 procent in het bedrijf te geven. Het idee is dat andere grote AI-bedrijven mogelijk een vergelijkbaar aandeel afstaan. Zo'n belang zou terechtkomen in een soort staatsfonds: een pot waarin de overheid aandelen beheert namens de burger, en waarvan de opbrengsten uiteindelijk (deels) worden uitgekeerd of geïnvesteerd ten behoeve van het publiek.

Belangrijk: dit zijn vroege, "conceptuele" gesprekken, aldus de FT. Er ligt nog geen uitgewerkt plan, en het Amerikaanse Congres zou er waarschijnlijk aan te pas moeten komen. Neem het dus met een korrel zout.

Twee redenen. Ten eerste speelt het argument dat de burger iets terugverdient. AI-modellen zijn getraind op ons gezamenlijke werk (boeken, artikelen, kunst, muziek) zonder dat de makers daarvoor betaald kregen. Een gratis aandeel kan gelden als een late vergoeding. Daarnaast zou een uitkering de brede angst kunnen temperen dat AI banen wegvaagt, ook al zijn economen het erover oneens of dat echt gaat gebeuren.

De tweede reden is nuchterder: goodwill. De regering-Trump is dol op dit soort deals en nam sinds begin dit jaar belangen in ruim twintig bedrijven, waaronder chipmaker Intel. Op goede voet blijven staan met Washington is voor een AI-bedrijf nu essentieel. Vraag het maar aan Anthropic, dat zijn krachtigste modellen wekenlang van de markt zag verdwijnen na overheidsingrijpen.

Even rekenen. OpenAI was in maart zo'n 852 miljard dollar waard. Een belang van 5 procent is daarmee ongeveer 42,6 miljard dollar. Verdeel je dat gelijk over de circa 133 miljoen Amerikaanse huishoudens, dan kom je uit op zo'n 320 dollar per huishouden. Geen levensveranderend bedrag dus, als je het in één keer zou uitkeren.

Maar zo werkt zo'n fonds doorgaans niet. In plaats van meteen uitdelen, laat je de pot groeien en keer je later een deel van het rendement uit. Dan kan de opbrengst hoger uitvallen, al hangt dat er wel vanaf óf deze bedrijven ooit structureel winst gaan maken. OpenAI is nog niet winstgevend en stelt zijn beursgang mogelijk uit tot het een waardering van 1000 miljard dollar haalt.

Ja, en dat is precies wat dit soort plannen aanwakkert. Volgens onderzoek van analist Azeem Azhar zette de AI-sector de afgelopen twaalf maanden zo'n 110 miljard dollar om. Op jaarbasis stevent de sector af op meer dan 175 miljard. Het is zíjn schatting, opgebouwd van onderaf, maar het laat zien dat er reële bedragen omgaan. De taart wordt groot genoeg om ruzie te maken over wie er een punt krijgt.

Het aandelenplan is maar één van de opties die in de VS circuleren. The New York Times zette de belangrijkste denkrichtingen op een rij, en die verschillen flink. Senator Bernie Sanders gaat het verst: hij wil AI-bedrijven via een belasting dwingen de helft van hun aandelen af te staan aan een publiek fonds, naar Alaskaans model. 

Het idee van zo'n fonds klinkt abstract, maar bestaat allang. Twee voorbeelden maken het concreet. Het Alaska Permanent Fund werd in de jaren zeventig opgezet om de olie-inkomsten van de staat te delen met de bevolking, en keert sindsdien jaarlijks een dividend uit aan elke inwoner. Het achterliggende idee: olie is een gedeelde grondstof, en raakt ooit op. Altman ziet AI als een vergelijkbare gedeelde grondstof, al gelooft hij niet dat die opraakt. Dit fonds is zijn expliciete inspiratiebron.

Nog groter is het Noorse staatsfonds, gevoed door de olie- en gasopbrengsten van het land en inmiddels het grootste ter wereld. Het bezit een belang in ruim zevenduizend beursgenoteerde bedrijven en daarmee zo'n 1,5 procent van alle beursaandelen wereldwijd, inclusief namen als Alphabet en Amazon. Het fonds is volledig transparant: je kunt online opzoeken hoeveel het in welk land en bedrijf heeft geïnvesteerd, tot en met zijn belangen in Nederland aan toe. Precies dat model (winst uit een schaarse bron parkeren in een fonds dat voor iedereen groeit) is wat beleidsmakers nu op AI proberen te plakken.

Anderen willen niet de bedrijven belasten, maar het gebruik van AI. Weer anderen pleiten voor een heffing op de energie die de enorme datacenters slurpen. En een laatste groep wil de belasting verschuiven van arbeid naar de AI-systemen zelf. De achterliggende zorg is telkens dezelfde: als AI banen vervangt, drogen de belastinginkomsten uit loon op, en dat is een bedreiging voor de schatkist én voor iedereen die geen miljardair is.

Critici plaatsen bij elk idee kanttekeningen. Een overheid die zelf aandeelhouder wordt, krijgt er belang bij dat AI-bedrijven juist zo hard mogelijk groeien, wat wringt als je die groei tegelijk wilt afremmen. En een belasting op AI-gebruik kan bedrijven ontmoedigen de technologie in te zetten waar dat nuttig is. Kortom: iedereen voelt dat er iets moet gebeuren, maar het is nog onduidelijk waar het geld vandaan moet komen en hoe het moet worden ingezet.

Hier komt het venijn voor ons. Dit is een door en door Amerikaans debat, over Amerikaanse bedrijven en Amerikaanse burgers. Mocht zo'n fonds er komen, dan plukken Amerikanen de vruchten, terwijl Europa toekijkt. Precies zoals Europese gebruikers vorige maand moesten afwachten of ze überhaupt bij de nieuwste modellen mochten, dreigt ook de financiële winst grotendeels overzee te belanden. De onderliggende vraag (hoe zorg je dat een brede groep meedeelt in wat AI oplevert) is voor Nederland en de EU minstens zo relevant, maar hier is het antwoord nog niet eens in de maak.

De eerlijke conclusie is dat deze plannen op dit moment vooral een verhaal zijn, geen beleid. Altman praat al vijf jaar over een variant hiervan, en een concreet plan ontbreekt nog altijd. Misschien is dat ook het echte doel: mensen ervan overtuigen dat de AI-boom groot genoeg wordt om te delen, of je er nu ooit zelf iets van terugziet of niet.

OpenAI's nieuwste model komt naar verluidt deze week uit. Volgens een lek mikt OpenAI erop GPT-5.6 vanaf 7 juli breder beschikbaar te maken, na weken waarin het model alleen voor een handvol partners toegankelijk was. De timing is niet toevallig: het valt samen met het moment dat Claude-gebruikers hun gratis toegang tot Fable 5 verliezen en overschakelen op een pay-per-creditmodel. OpenAI zou de gebruikslimieten voor 5.6 bewust royaler maken om ontevreden Fable-gebruikers op te vangen. Ook de veiligheidsfilters worden aangescherpt, al zouden ze minder streng uitpakken dan die van Fable. Zolang OpenAI niets bevestigt, blijft dit een gerucht.

Een Nederlandse AI-maker liet een model los dat je Rocket League laat spelen, zonder dat er een spel achter zit. General Intuition, het bedrijf van Pim de Witte (al een paar keer te gast bij onze podcast), bracht MIRA uit: een AI die het populaire autovoetbalspel Rocket League nabootst, puur door tienduizend uur beeld te bestuderen. Je kunt het echt spelen (tot vier spelers aan toe), en de auto's rijden, schieten en scoren, terwijl er geen enkele spelcomputer of natuurkundemotor onder zit. Het model verzint elk beeld ter plekke op basis van welke toetsen je indrukt. Leuk om zelf te proberen, maar het echte doel ligt verderop: dit soort ‘wereldmodellen’ moet uiteindelijk zelfrijdende auto's en robots veilig laten oefenen in een nagebootste omgeving.

Meta zegt eindelijk bij te benen in de AI-race, al loopt het nog altijd achter. Meta's AI-baas Alexandr Wang vertelde werknemers dat het nieuwe model van het bedrijf, met de codenaam Watermelon, inmiddels gelijk opgaat met OpenAI's GPT-5.5. Klinkt indrukwekkend, maar dat is het model van april: OpenAI is inmiddels twee generaties verder. Meta pompt ondertussen ongekende bedragen in zijn AI-tak: dit jaar 145 miljard dollar aan chips, datacenters en peperduur toptalent. Of dat zich uitbetaalt, moet blijken. Voor jou als gebruiker vooral relevant als teken dat de concurrentie moordend blijft, wat op termijn goed nieuws kan zijn voor prijs en keuze.

Alibaba verbiedt zijn werknemers Claude Code te gebruiken, en daar zit een opvallend staartje aan. De Chinese techreus classificeert Anthropics programmeertool als hoog risico en stuurt personeel vanaf 10 juli naar een eigen alternatief. De aanleiding: Anthropic staat Chinese bedrijven sowieso niet toe zijn modellen te gebruiken, en bleek dat te handhaven met een versie van Claude Code die stiekem Chinese gebruikers kon herkennen. Anthropic noemt dat een experiment uit maart, bedoeld tegen misbruik door onbevoegde doorverkopers, en zegt het inmiddels te hebben afgebouwd. Het tekent hoe de technologische loopgraven tussen de VS en China ook doordringen tot de tools op de werkvloer.

Een tovertruc uit Harry Potter werd deze week even echt. Een ontwikkelaar bouwde een dagboek na dat werkt als dat van het Harry Potter-personage Tom Riddle: je schrijft met een pen een vraag op een e-inkt-tablet, je woorden vervagen alsof het papier ze ‘opdrinkt’, en even later verschijnt er in sierlijk handschrift een AI-antwoord, dat daarna weer wegtrekt. Geen scherm dat oplicht, geen toetsenbord, geen chatvenster. Een filmpje ervan werd op X ruim anderhalf miljoen keer bekeken. Puur speels, maar een mooie herinnering dat AI soms het prettigst voelt als je de techniek er niet van ziet.