Vorige week schreven we over de omstreden lancering van Fable 5, volgens vrijwel elke test het krachtigste AI-model ter wereld. Nu is het alweer weg, omdat de Amerikaanse overheid ingreep en iedereen buiten de Verenigde Staten de toegang afsneed, Europa incluis. Het is een ongekende stap die de hele AI-wereld op zijn grondvesten deed schudden.

Afgelopen vrijdag, rond kwart over vijf 's middags, kreeg Anthropic (de maker van Claude) een bevel van het Amerikaanse ministerie van Handel: alle toegang tot Fable 5 en zijn nog krachtigere broer Mythos 5 moest worden afgesneden voor élke niet-Amerikaan, waar ook ter wereld, inclusief de eigen werknemers van Anthropic met een buitenlands paspoort. Het ging om een exportbeperkingsbevel, een maatregel die normaal bedoeld is om technologie uit handen van buitenlandse mogendheden te houden. Omdat de blokkade in de praktijk niet anders af te dwingen viel, zette Anthropic de twee modellen voor iederéén uit. De overige Claude-modellen bleven gewoon werken. Het bedrijf kreeg negentig minuten om te gehoorzamen, zonder dat erbij stond wat het veiligheidsprobleem precies was, en vloog in het weekend een technisch team naar Washington om de schade te beperken.

De directe aanleiding was een zogeheten jailbreak: een manier om de ingebouwde beveiliging van een AI-model te omzeilen. Onderzoekers van Amazon ontdekten dat je Fable zo kon overhalen om te helpen bij het opsporen van zwakke plekken in software, precies het soort werk dat beveiligers dagelijks doen. Pikant detail: Amazon is geen rivaal die Anthropic een hak wil zetten, maar juist een van zijn grootste investeerders (dertien miljard dollar) én de leverancier van veel van zijn rekenkracht. Anthropic noemde de kwetsbaarheid klein en allang bekend, en wees erop dat andere modellen die wel beschikbaar blijven, waaronder OpenAI's GPT-5.5, precies hetzelfde kunnen. Een model volledig bestand maken tegen zulke omzeilingen is volgens vrijwel alle experts simpelweg onmogelijk.

Waarom dan zo'n zware ingreep? Daarover lopen de meningen sterk uiteen, en AI-analist Philip van AI Explained zette ze het helderst naast elkaar.

In de mildste lezing is het een oprechte, zij het overhaaste, reactie. De Amerikaanse cyberbaas stond al weken onder druk om strenger op te treden tegen de risico's van de nieuwste modellen, en kreeg van topmannen uit het bedrijfsleven (zoals JPMorgan-baas Jamie Dimon) te horen dat de overheid te traag reageerde. Volgens David Sacks, voormalig AI-adviseur van het Witte Huis, kreeg Anthropic-topman Dario Amodei de keuze om het lek te dichten of het model terug te trekken, en weigerde hij. Klopt die lezing, dan is het snel op te lossen.

In de cynische lezing speelt iets anders. Anthropic legde uit dat het om een klein, alledaags lek ging, maar kreeg te horen dat het besluit al vaststond. Waarom zou de overheid dan zo ver gaan, met gevolgen voor tientallen miljoenen gebruikers, terwijl ze aankondigde de maatregel waarschijnlijk niet uit te breiden naar andere AI-bedrijven? De voorgeschiedenis voedt de argwaan: het Pentagon zette Anthropic wegens vermeend ‘veiligheidsrisico’ aan de kant (beide partijen procederen nog), defensieminister Pete Hegseth juichte de ingreep openlijk toe op X, en president Trump noemde Anthropic eerder een "op hol geslagen radicaal-links AI-bedrijf". Waar een aan OpenAI gelieerd campagnefonds miljoenen in Trump-gezinde politiek stak, hield Anthropic zich juist afzijdig.

Toch is er een eerlijk tegengeluid, en dat raakt Anthropic zelf. Het bedrijf riep maandenlang dat Mythos zó gevaarlijk was dat het als een wapen gereguleerd moest worden. Wie zijn eigen product zo hardnekkig een wapen noemt, moet niet vreemd opkijken als de overheid dat uiteindelijk gelooft. Of, zoals de gerespecteerde AI-onderzoeker Jeremy Howard (zonder band met Anthropic) het stelde: hoe heeft Anthropic dit niet zien aankomen? De hele rechtvaardiging leunt op de aanname dat juist zíj als enige te vertrouwen zijn, en dat vindt bijna niemand buiten het bedrijf. De zorgen zijn ook niet uit de lucht gegrepen: een Amerikaanse senator zei dat het Mythos-model bij een test naar verluidt binnen enkele uren in vrijwel alle geheime overheidssystemen wist door te dringen.

En daar zit de diepere kern. Volgens invloedrijk techanalist Ben Thompson draait dit om macht. Hij ziet drie drijfveren achter Anthropics gedrag (geld, data en macht), maar de belangrijkste is de laatste: Anthropic gelooft, zo betoogt hij, dat alleen zíj de allerkrachtigste AI zouden mogen bouwen, en dus dat alleen zíj zouden mogen bepalen hoe AI gebruikt wordt. Vorige week zagen we dat al terug in de stille rem die Anthropic op modelontwikkeling zette; deze week toont de andere kant van de medaille: een overheid die met één briefje een model van de markt kan halen. Twee machtige partijen die allebei claimen te mogen beslissen welke AI de wereld krijgt, met de gewone gebruiker ertussenin.

Want dat is wat hier nieuw is. De Amerikaanse overheid heeft feitelijk een vergunningsstelsel ingevoerd: voortaan kan ze een topmodel van de markt weren als ze het te gevaarlijk vindt. Veel waarnemers vinden zo'n stelsel niet eens onredelijk, maar wél deze uitvoering: zonder vooraf afgesproken regels, zonder toetsing, achteraf en met een wet die hier nooit voor bedoeld was.

Voor Europa is de klap hard. De blokkade geldt voor iedereen, zelfs voor de naaste bondgenoten van de VS. Overheden, banken en bedrijven die maandenlang toegang tot Mythos hadden geregeld, waren die van de ene op de andere dag kwijt. De Europese Commissie, die net toegang had gekregen, liet weten de gevolgen te onderzoeken en benadrukte dat zulke noodmaatregelen "partners niet mogen benadelen". Pijnlijk genoeg, merkte voormalig OpenAI-bestuurslid Helen Toner op, sluit de exportmaatregel bondgenoten juist buiten op het moment dat zij het model voor hun eigen cyberverdediging zouden willen inzetten.

Voor jou als lezer verandert er op de korte termijn vooral dit: het model dat je vorige week nog kon uitproberen, is voorlopig weg. Belangrijker is het signaal erachter. Toegang tot de krachtigste AI is in één klap een geopolitiek wapen geworden, iets waar overheden over beslissen, en niet langer iets wat je gewoon in je browser opent.

Hoe het afloopt, is op het moment van schrijven nog onduidelijk: het conflict is niet opgelost en de gesprekken in Washington zijn in volle gang. Veel kenners verwachten dat de blokkade binnen enkele dagen weer wordt teruggedraaid, mede om de beurskoersen te kalmeren, al is dat niet meer dan een inschatting. Eén ding staat los van de afloop: de verhouding tussen de machtigste AI-bedrijven en de overheid is deze week onomkeerbaar veranderd.

Je kunt nog zo goed prompten, als je AI niet weet aan welk project je werkt, wie erbij betrokken zijn en waar je gisteren was gebleven, blijft elk antwoord een beetje los zand. Vanaf donderdag 18 juni om 12:00 uur laat Oscar Lepoeter in een driedelige reeks zien hoe je dat oplost: je bouwt je eigen tweede brein voor AI. Geen prompttrucs, maar je eigen kennis, context en werkwijze, zo ingericht dat de juiste informatie vanzelf meekomt op het moment dat je AI die nodig heeft. Je gaat meteen aan de slag met een taak uit je eigen werk, of dat nou een nieuwsbrief voorbereiden is, klantonderzoek ordenen of je week plannen.

Wil je erbij zijn? Sluit dan vandaag nog een betaald abonnement af op AI Report. Je ontvangt voor elke sessie de Zoom-link in je inbox, en achteraf een compleet pakketje met opname en actieplan (plus toegang tot alle eerdere masterclasses natuurlijk).

Afgelopen vrijdag maakte SpaceX de grootste beursgang uit de geschiedenis, en werd Elon Musk in één klap 's werelds eerste biljonair. Voor de AI-wereld is het vooral een startschot: dit is de eerste beursgang die de toon zet voor een reeks die later dit jaar volgt.

Het ruimtevaartbedrijf van Musk (ook eigenaar van Tesla en het sociale medium X) ging vrijdag naar de Amerikaanse technologiebeurs Nasdaq. Het aandeel werd aangeboden voor 135 dollar, opende op 150 en sloot ruim 19 procent boven de introductieprijs, goed voor een bedrijfswaarde van 2,1 biljoen dollar (een 2 met twaalf nullen). Omdat Musk veruit de grootste aandeelhouder is, groeide zijn vermogen naar zo'n 1,1 biljoen dollar. Nooit eerder was iemand op papier zo rijk.

Wat heeft dit met AI te maken? Alles. SpaceX is sinds begin dit jaar ook het moederbedrijf van xAI, de maker van chatbot Grok. Daarmee is dit de eerste van wat een recordjaar voor AI-beursgangen moet worden. Zoals we eerder schreven, bereiden ook OpenAI (de maker van ChatGPT) en Anthropic (de maker van Claude) een gang naar de beurs voor, allebei naar verwachting tegen een waarde van rond de duizend miljard dollar. Wie het eerst is, kan de toon zetten, en die eer is nu aan Musk.

Opvallend was vooral hóé de beursgang verliep. In plaats van een prijsvork bood SpaceX één vaste prijs: 135 dollar, slikken of stikken. De vraag was naar verluidt vier keer zo groot als het aanbod. Een ander detail dat veel beleggers over het hoofd zien: wie aandelen koopt, koopt nauwelijks invloed. Musk houdt zo'n 85 procent van de stemrechten, dus aandeelhouders varen volledig mee op de koers van één man. En de aandelen belanden razendsnel in indexfondsen, juist de fondsen waar veel pensioenen in zitten. Zo loopt menigeen straks risico op dit aandeel zonder het te weten.

Dat risico is reëel, want SpaceX is niet winstgevend. Vorig jaar zette het 18,7 miljard dollar om, maar onder de streep bleef een verlies. De Amerikaanse senator Elizabeth Warren riep de beurstoezichthouder nog op de beursgang uit te stellen vanwege twijfels over de waardering. 

Wat dit voor jou betekent? Als gebruiker van AI-tools merk je er op de korte termijn weinig van; Grok, ChatGPT en Claude blijven gewoon werken. De echte inzet zit in wat hierna komt. De race naar de beurs is ook een race om kapitaal, en wie het meeste ophaalt, kan de meeste rekenkracht kopen en het hardst doorontwikkelen. Daarmee bepaalt deze golf mede welke AI je over twee jaar gebruikt. De beste graadmeter voor de gezondheid van de sector is misschien niet de volgende doorbraak, maar de koers van deze drie aandelen.

Disclaimer: de informatie in dit artikel is uitsluitend bedoeld ter informatie en vormt geen beleggingsadvies.