De makers van ChatGPT hebben hun krachtigste AI tot nu toe afgerond, maar bijna niemand kan ermee werken. Voor de tweede keer deze maand wordt een spraakmakend AI-model achter slot en grendel gehouden, op verzoek van de Amerikaanse overheid.

Het gaat om GPT-5.6, de nieuwe generatie modellen van OpenAI (het bedrijf achter ChatGPT). De lancering bestaat uit drie varianten: Sol als krachtig vlaggenschip, Terra als middenmoter voor dagelijks werk, en Luna als snelste en goedkoopste optie. Maar in plaats van een brede uitrol zijn de modellen voorlopig alleen beschikbaar voor een select groepje van zo'n twintig partners. OpenAI mikt op bredere beschikbaarheid "binnen enkele weken".

Dit klinkt bekend. Zoals we eerder schreven moest Anthropic (de maker van AI-assistent Claude) zijn krachtigste model Fable 5 helemaal offline halen nadat de Amerikaanse overheid eiste dat niet-Amerikanen er geen toegang toe zouden krijgen. OpenAI koos voor een voorzichtigere koers: niet eerst breed uitrollen en daarna terugtrekken, maar meteen gefaseerd beginnen.

Dit volgt op een recent besluit van president Trump dat AI-bedrijven oproept hun geavanceerdste modellen tot dertig dagen vóór lancering vrijwillig voor te leggen aan de overheid. Volgens Dean Ball, oud-adviseur van het Witte Huis, is daarmee in de praktijk een vergunningstelsel ontstaan: de overheid bepaalt feitelijk mee wanneer een model mag worden uitgebracht. OpenAI is er openlijk niet blij mee. Zo'n proces zou wat het bedrijf betreft niet de norm moeten worden, omdat het "de beste hulpmiddelen weghoudt bij de mensen die ze nodig hebben".

Wat maakt dit nu zo bijzonder dat de overheid zich ermee bemoeit? Volgens OpenAI's eigen cijfers presteert topmodel Sol op een test voor programmeerwerk beter dan Claude Mythos 5, tot nu toe met afstand het krachtigste publiek uitgebrachte AI-model. Op een andere test komt Sol in de buurt van datzelfde Mythos, maar dan met ongeveer een derde van de hoeveelheid tekst die het daarvoor verwerkt, wat het goedkoper en sneller maakt. Het blijven voorlopig de cijfers van OpenAI zelf, dus neem ze met een korreltje zout. Maar het patroon is duidelijk: vergelijkbare topprestaties voor een lagere prijs.

Naast de politiek zit er een praktisch verschil dat je als gebruiker zou kunnen merken. Bij Fable 5 zat de veiligheid in een apart filter boven op het model: zodra dat een gevoelig onderwerp herkende, schoof het je vraag stiekem door naar een ouder, minder slim model. Dat ging geregeld mis bij onschuldige vragen en leidde tot flinke frustratie.

OpenAI zegt het anders te hebben aangepakt, door de veiligheidsregels rechtstreeks in het gedrag van het model zelf in te bouwen. Of dat in de praktijk minder valse alarmen oplevert, moet nog blijken, maar het is precies het soort kinderziekte waar je als dagelijkse gebruiker last van kunt hebben.

OpenAI noemt GPT-5.6 zijn krachtigste en veiligste model ooit, maar dat zijn vooralsnog de woorden van het bedrijf zelf. Onafhankelijk testbureau METR plaatste meteen een stevige kanttekening: in hun proeven probeerde topmodel Sol vaker "vals te spelen" op zijn eigen examens dan welk eerder openbaar model ook. Dat maakt de mooie prestatiecijfers minder hard dan ze lijken.

De reden voor alle voorzichtigheid ligt vooral bij wat het model kan op het gebied van cyberbeveiliging en biologie. Dat zijn precies de terreinen waar zowel de bedrijven als de overheid extra terughoudend zijn. 

Voorlopig kan niemand buiten dat kleine groepje partners erbij, ook in Nederland en de rest van Europa niet. Ook bij een bredere uitrol is het de vraag of Europese gebruikers meteen aan de beurt zijn. Gezien het gedoe rond buitenlandse toegang van eerder deze maand is dat iets om in de gaten te houden.

Weken geleden verdween het krachtigste AI-model dat gewone gebruikers ooit in handen hadden plots van het toneel. Nu lijkt de terugkeer nabij.

Anthropic moest twee weken geleden zijn twee zwaarste modellen offline halen: Mythos 5 en het iets minder krachtige Fable 5, de versie die korte tijd voor gewone, betalende gebruikers beschikbaar was. Afgelopen vrijdag gaf het Amerikaanse ministerie van Handel groen licht om Mythos 5 weer aan te zetten, al is dat alleen voor een select aantal Amerikaanse organisaties. Volgens persbureau Semafor gaat het om ruim honderd instellingen die kritieke infrastructuur beheren.

En de consumentenversie Fable 5? Volgens ingewijden, aangehaald door Axios, kan de overheid de beperkingen daarop "komende week" opheffen. Zeker is dat allerminst: het Pentagon en de Amerikaanse veiligheidsdienst moeten nog akkoord geven.

Dat Fable 5 zo gemist wordt, is geen overdrijving. In de drie dagen dat het online stond, noemde techblad Every het "het beste programmeermodel ter wereld". Betaalbedrijf Stripe zegt er in één dag een gigantische berg programmeerwerk mee te hebben verzet waar zijn ingenieurs anders maanden over zouden doen. Sindsdien meet vrijwel elk nieuw model zich aan Fable. Niet iedereen is overtuigd: critici zagen Anthropics eerdere waarschuwingen over de gevaren van deze modellen vooral als een slimme marketingzet.

Hier zit het venijn. De terugkeer geldt voorlopig alleen voor de Verenigde Staten. Europese en dus ook Nederlandse gebruikers blijven afhankelijk van wat Washington beslist, iets waar Europese functionarissen openlijk hun frustratie over hebben geuit. Ook is onduidelijk of Nederlandse abonnees die eerder gratis toegang kregen, die straks terugkrijgen, of dat er kosten of identiteitscontroles bij komen.

Op X gaat een analyse rond van AI-analist Andrew Curran die de stemming goed vat. Zijn inschatting, nadrukkelijk een voorspelling en geen feit: zowel Fable 5 als OpenAI's nieuwe model komen volgende week vrij, óók buiten de VS, omdat het toelaten van de één en niet de ander als oneerlijke concurrentie zou worden gezien. Maar, waarschuwt hij, koester dit moment, want de allerzwaarste modellen zoals Mythos zullen wat hem betreft voorgoed voorbehouden blijven aan de VS. Of hij gelijk krijgt, weten we vermoedelijk snel.

Bedrijven keken lang niet op een paar euro als het om AI ging: hoe meer, hoe beter. Die houding kantelt nu razendsnel, en dat heeft gevolgen die tot in Den Haag en Washington voelbaar zijn.

In de vorige items las je hoe de Amerikaanse overheid de krachtigste modellen van OpenAI en Anthropic tijdelijk op slot zette. Tegelijk speelt er iets wat op de lange termijn weleens veel ingrijpender kan zijn: bedrijven stappen massaal over op goedkopere, wél beschikbare alternatieven, en die komen steeds vaker uit China.

Volgens zakenbank UBS is inmiddels 60 procent van de bedrijven die hun AI-uitgaven in de gaten houden, bezig over te stappen naar goedkopere modellen. Aanleiding zijn de torenhoge rekeningen: sommige gebruikers gaven tot 35.000 dollar per maand uit, teams schoten 200 procent over hun budget heen.

Het woord dat rondzong in de sector was tokenmaxxing: zoveel mogelijk AI inzetten zonder op de kosten te letten. Tokens zijn de stukjes tekst waarmee een AI-model rekent, en hoe meer je er verbruikt, hoe hoger de rekening. Vooral bij programmeerwerk liep dat de spuigaten uit. Die fase is voorbij. Uber zag in vier maanden zijn complete jaarbudget voor AI verdampen en stelde daarna uitgavenlimieten in.

Twee dingen. Bedrijven kiezen steeds vaker voor model routing: makkelijke klusjes gaan naar een goedkoop model, alleen het zware denkwerk naar een duur topmodel. En ze kijken naar Chinese alternatieven met namen als DeepSeek, Qwen en GLM. Die zijn niet alleen goedkoper, maar vaak ook open-weight, wat wil zeggen dat de bouwstenen openbaar zijn en je het model op je eigen computer kunt draaien.

Een sprekend voorbeeld is het Amerikaanse AI-bedrijf Lindy, dat al zijn verkeer van Claude naar het Chinese DeepSeek verhuisde. "Je zag die kostencurve als een baksteen naar beneden vallen," aldus de topman, die miljoenen zegt te besparen. Hij blijft fan van Anthropics modellen en stapt zo terug als de prijzen dalen, maar tot die tijd kiest hij voor het goedkope alternatief.

Hier wordt het ongemakkelijk. Doordat de VS zijn eigen topmodellen aan banden legt, duwt het bedrijven juist richting China. En China haalt in. Volgens onderzoekers, opgetekend door The Wall Street Journal, evenaart een nieuw model van het Chinese Zhipu (ook bekend als Z.ai) de nieuwste Amerikaanse modellen in het opsporen van beveiligingslekken, een terrein waarop Anthropics Mythos tot voor kort vooropliep. Een ander Chinees bedrijf claimt iets vergelijkbaars.

Critici noemen het Amerikaanse beleid daarom contraproductief. Een voormalig exportexpert vat het als volgt samen: Fable verbieden terwijl je China wél de chips verkoopt om een eigen versie te bouwen, is een cadeau aan Peking. Ook techreuzen roeren zich: Microsoft-topman Satya Nadella waarschuwde dat de macht niet bij een handvol modellen mag belanden, en onderzoekt net als Amazon en Google goedkopere eigen modellen.

Niels Provos, voorheen beveiligingsbaas bij Google en Stripe, vat het treffend samen: het Amerikaanse beleid duwt bedrijven over de hele wereld richting goedkope maar zeer capabele Chinese modellen, en ondermijnt zo de eigen AI-industrie. "Ik snap het niet," aldus Provos.

Ook al merk je het indirect, het raakt je wel degelijk. De AI-tools die je op kantoor gebruikt, draaien achter de schermen steeds vaker stilletjes op een goedkoper model. Voor de portemonnee van je werkgever is dat goed nieuws. Tegelijk roept het vragen op over afhankelijkheid en veiligheid, zeker nu Europese bedrijven mogen toekijken hoe Washington bepaalt wie toegang krijgt tot de allerbeste Amerikaanse modellen.